Didim, bulunduğu konum itibarıyla tarihte derin izler bırakan uygarlıklara tanıklık etmiş, jeopolitik ve kültürel açıdan çok önemli bir merkezdir. Batı dünyası uygarlıkların genellikle Yunan kaynaklı olduğunu öne sürse de Anadolu toprakları dışarıdan gelen tüm kültürleri kendi potasında eriterek kendine özgü medeniyetler yaratmayı başarmıştır.
Osmanlı İmparatorluğu döneminde “Yoranda” ya da “Yoran” adıyla anılan bölge, 1955 depreminden sonra halkın devlet tarafından yaptırılan afet evlerine taşınmasıyla “Yenihisar” adını almıştır. Daha sonra isim benzerliklerinin önüne geçmek amacıyla, dünyada yalnızca burada bulunan ve kökü antik “Didymaion” tapınağına dayanan Didim adını almıştır.
Kehanetin başlangıcı: Brankhos ve Apollon
İlkçağda kehanette bulunma ve olayları önceden görme yetisinin, Zeus ile Leto’nun oğlu; güneş, ışık, müzik ve kehanet tanrısı Apollon tarafından insanlara verildiğine inanılırdı. Bazı araştırmacılar Apollon’un kökeninin Hititler dönemine, yani Anadolu’ya uzandığını öne sürer.
Efsaneye göre Tanrı Apollon bir gün Didim yöresinde çobanlık yapan Brankhos’a rastlar. Ondan çok hoşlanır ve biliciliğin (kehanetin) tüm sırlarını ona öğretir. Çoban Brankhos, bugün Apollon Tapınağı’nın bulunduğu yerdeki defne ormanı ve su kaynağının yanına Apollon adına ilk tapınağı kurar. Zamanla Brankhos’un soyundan gelenler “Brankhidler” olarak anılır ve tapınağın yöneticiliğini üstlenir. Bu yüzden bölge uzun süre “Brankhidai” (Brankhidler Ülkesi) olarak da adlandırılmıştır.
Lidya Kralı Karun (Kroisos) ve biliciler
Antik dünyada “Didyma” (İkizler; Apollon ve Artemis’e atfen), krallardan en yoksul köylülere kadar herkesin akıl danıştığı en önemli kehanet merkezlerinden biriydi. Öyle ki zenginliğiyle ünlü Lidya Kralı Kroisos (Karun) bile Perslere saldırmadan önce dönemin kâhinlerini sınamıştır.
Kâhinlerin vezinli ve üstü kapalı sözlerine güvenerek Pers Krallığı’na saldıran Kroisos, “büyük bir imparatorluğun yıkılacağı” kehanetinin aslında kendi krallığı için söylendiğini acı bir şekilde tecrübe etmiş; savaşın sonunda yıkılan Lidya Krallığı olmuştur.
Yıkım ve yeniden doğuş: hiç bitmeyen tapınak
Rasyonel düşüncenin ilk filizlerini verdiği Milet topraklarında kâhinliğin bu denli güçlü olması ilginç bir tezattır. Kutsal Didim’in ilk dönemi, Perslerin Milet’i ele geçirip tapınağı yağmalamasıyla sona erer: M.Ö. 494’teki Lade Deniz Savaşı’nın ardından tapınaktaki ünlü tunç Apollon heykeli İran’a (Ekbatana) kaçırılır.
Büyük İskender’in bölgeye gelişiyle canlanan tapınak, İskender’in komutanlarından Suriye Kralı Selevkos’un desteğiyle M.Ö. 300 civarında yeniden inşa edilmeye başlanır; kaçırılan heykel de geri getirilir. Hellenistik dönemin bu dev projesini Miletli Daphnis ile Efesli Paionios üstlenir.
Temel ölçüleri 109 × 51 metreyi bulan bu yapının inşası savaşlar ve ekonomik nedenlerle yüzlerce yıl sürer ve hiçbir zaman tam anlamıyla bitirilemez. Arkeolog George Bean’in de belirttiği gibi tapınak duvarlarında işçilerin aldığı ücretleri gösteren kazıma işaretler bugün bile görülebilmektedir. Birçok tarihçi, “Apollon Tapınağı bitirilebilmiş olsaydı dünyanın yedi harikasından biri olabilirdi” görüşünde birleşir.
Milet’ten Didyma’ya Kutsal Yol
Antik çağda Didyma, Milet’e yaklaşık 17 kilometrelik bir “Kutsal Yol” ile bağlıydı. Hacılar ve tören alayları bu yol boyunca yürüyerek tapınağa ulaşır, yolun kenarlarında Brankhid soyundan rahipleri ve bağışçıları tasvir eden oturan heykeller yer alırdı. Bu heykellerin bir kısmı 19. yüzyılda Londra’ya götürülmüş olup bugün British Museum’da sergilenmektedir.
Apollon Tapınağı’nı ziyaret
Tapınak, Didim merkezinde, Altınkum’a araçla yaklaşık 10 dakika uzaklıktadır. Dev sütunların arasında dolaşırken tapınağın simgelerinden biri hâline gelen Medusa başı kabartmasını görmeyi unutmayın. Yaz aylarında öğle sıcağından kaçınmak için sabah erken ya da gün batımına yakın saatleri tercih edin; güncel ziyaret saatleri ve giriş ücretleri için Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın duyurularını kontrol edin.
Çevredeki Milet ve Priene antik kentleri için Didim’de gezilecek yerler sayfamıza göz atabilirsiniz.
Antik çağdan günümüze sanatın ve ilhamın merkezi olan bu topraklardan beslenen çağdaş sanat eserlerini incelemek isterseniz, ressam Yıldız Demir’in çalışmalarına Yıldız Demir Artworks üzerinden ulaşabilirsiniz.